پرسش 7- من هر چه می کنم بازهم از خودم بیزارم و احساس می کنم موجودی هستم که به هیچ کس نفعی نمی رسانم و از وجود خودم خسته ام و بی هدف زندگی می کنم ! با اینکه عشقم خداست ولی گاهی از او ، از پدرو مادرم ، از دوستان و اطرافیانم بیزار می شوم و به تنهایی پناه می برم و گریه می کنم . چه کنم که دوست خوبی برای دوستانم و فرزند خوبی برای خانواده ام و بنده ی خوبی برای خدایم باشم ؟ من را راهنمایی کنید.مسئله تربیت و خودسازی ، یکی ازمسائل مهم هر انسان آگاه و خردورز است . تربیت - به عنوان پروراندن و شکوفا کردن استعدادهای درونی انسان - یکی از دغدغه های اصلی هر فرد مسلمان و معتقد به خداست .
بر اساس آیات قرآن اگر انسان برای اصلاح اخلاق و رفتار خود نکوشد و در برابر خواهش های نفسانی و وسوسه های شیطانی مقاومت نکند ، انسانیت خود را از دست داده و حیوان و بلکه بدتر از یک حیوان شده است.
البته مبارزه با هوای نفسانی و قدم گذاشتن در طریق خود سازی و اصلاح بسیاری از رفتارها - از جمله دوست خوب بودن برای دوستان ، فرزند خوب برای خانواده و بنده خوب برای خدا - کار آسانی نیست و نیاز به مقاومت و صبر وتحمل سختی های فراوان دارد.چنان که در تفسیر مجمع البیان درباره ی این آیه « یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه » ( انشقاق آیه 6 ) ، آمده است : انسان حرکت به سوی پروردگارش را با مشقت و سختی طی می کند . به همین جهت رسول خدا ص مبارزه و تلاش برای خود سازی و تربیت نفس را « جهاد اکبر » دانست که از جنگ با دشمن هم سخت تر است .
اصلاح اخلاق و رفتار کار ساده ای نیست و نیاز به مقاومت ، پیگیری و تلاش دائمی دارد . البته این سخن بدین معنا نیست که انسان نا امید شود و تصور کند هیچ راهی برای موفقیت نیست ؛ چون که تربیت امری تدریجی است و باید قدم به قدم پیموده شود و لذا بی حوصلگی و بی صبری آفت این راه است .
بر اساس آیات فراوانی از قرآن اشاره شده که شیطان ، در صدد است تا کسانی را که می خواهند راه خدا را بروند و در انسانیت به کمال برسند ، به وسیله دسیسه های مختلف از این کار باز دارد .
یکی از راه های شیطان در گمراه کردن انسان ها ، نا امید کردن است . او می کوشد احساس گناه ، خود کم بینی ، بی لیاقتی و مانند آن را به شخصی القا کند تا از ادامه راه باز بماند. به همین دلیل آیات و روایات ، به شدت از نا امیدی نهی نموده و همگان را به توکل بر خدا و اعتماد به نفس تشویق کرده است .
البته اگر کسی راه و برنامه درستی برای خودسازی نداشته باشد ، نمی تواند به موفقیت برسد و امکان شکست او زیاد است . به همین جهت بزرگان دین تاکید دارند که نخستین قدم برای تربیت ، اگاهی از اصول تربیت و راه های آن است . بنابراین باید با مطالعه کتاب های مفید و نیز مشورت با اساتید اخلاق ، خود را به سلاح علم و معرفت مجهز نموده و با توکل بر خدا و پشتکار و تلاش دائمی ، حرکت خود را آغاز کنید .
مراقبه و محاسبه
یکی از راه های اصلی خودسازی مراقبه و محاسبه است.
« مراقبه » یعنی در آغاز هر کاری کمی مکث کنید ؛ اگر واجب است ، حتما آن را انجام دهید و اگر حرام است ، ترک کنید ، اگر نه حرام است و نه واجب ، درانجام و ترک آن مختارید . اصل این توجه و مراقبه ، چندین فایده دارد :
اولا: انسان به حرام نمی افتد و نیز واجبی از او ترک نمی شود
ثانیا: انسان از غفلت بیرون می آید و حالت توجه پیدا می کند
ثالثا: انسان وقتی حالت توجه یافت می تواند ترک حرام و فعل واجب را به قصد قربت ، انجام دهد
« محاسبه » یعنی ، شب به محاسبه بنشینید که آیا مراقبه ، طول روز را خوب انجام داده اید یا نه . در صورت خوب انجام دادن شکر خدای را به جا آورید و اگر خوب انجام نداده اید ، علت یابی کنید تا به مرور نقص ها و علت عدم موفقیت را کشف کنید تا بعد از سال ها ، به جایی برسید که حتی یک گناه از شما صادر نشود
حضرت علی ع می فرماید : « همانا این نفس پیوسته به بدی و زشتی امر می کند ، پس هر کسی آن را مهمل به حال خود واگذارد، او انسان را به سمت گناهان می کشاند » بنا براین مراقبه و محاسبه را باید جدی گرفت که از اساسی ترین دستورات اخلاقی و سازنده نفوس است .
اما درباره ی اینکه گاهی از خود بیزار می شوید و ... گفتنی است : انسان ، از نظر خلقی و عاطفی ، معمولا حات یک نواخت ندارد . همه انسان ها کم و بیش ، دوره هایی از غمگینی و افسردگی را تجربه می کنند و این امری طبیعی است . علت این پدیده ، گاهی شناخته شده است ( مانند از دست دادن عزیزان ، شکست ، غربت و دوری از خانواده ) و گاهی ناشناخته
افسردگی از اختلالات خلقی شایع است و معمولا در خانم ها ، بیشتر از مردان شایع است . زیرا زمینه برون ریزی ناراحتی ها برای مردان ، فراهم تر است.
زنان معمولا خود خوری می کنند و زمینه بروز ناراحتی ها برای آنها کمتر فراهم می شود . البته خداوند مکانیسم های جالبی در وجود انسان قرار داده که تا حد قابل توجهی ، در تنظیم حالات خلقی و عاطفی وی موثر است . خنده و گریه در شمار این مکانیسم ها جای دارد و در تنظیم حالات عاطفی و خلقی انسان موثر است.
گاهی انسان با چند دقیقه گریه ، کاملا از ناراحتی ها تخلیه می شود و گاه با شرکت درمحافل شادی آفرین یا قرار گرفتن در جمع دوستان و شنیدن مطالب طنز آمیز و خنده دار ، به تخلیه هیجانی و نشاط دست می یابد .
گر چه غمگینی و اندوه ، معادل افسردگی نیست ؛ اما بدون تردید ، افسردگی شامل حالت غمگینی است که بر زندگی روز مره ، فعالیت ، ارزشیابی خود ، قضاوت و کنش های ابتدایی ( مانند خواب و اشتها ) اثر می گذارد . غمگینی می تواند واکنشی نسبت به یک رویداد رنج آور باشد .
عارض شدن حالت غمگینی تا حدود زیادی امری طبیعی است و شاید بیشتر انسان ها در زندگی ، بارها آن را تجربه کرده اند . هنگامی مرضی محسوب می شود که از لحاظ شدت و طول مدت - با در نظر گرفتن اهمیت این رویداد - جنبه ی افراطی پیدا می کند و به خصوص وقتی بدوت علت ظاهری ، آشکار شود.
بنابراین غمگینی افراطی یا بدون علت موجه ، در چهارچوب افسردگی قرار می گیرد و وجود عوامل آمادگی و آسیب پذیری فردی یا محیطی باشد و در اغلب موارد می توانند ژنتیکی ، روان شناختی ، زیست شناختی یا محیطی باشد و در اغلب موارد با در هم تنیدگی آنها مواجه هستیم . اگر اندوه طولانی و مستمر شد و حداقل با نشانه هایی ، چون کم خوابی یا پرخوابی ، بی اشتهایی ، کُند حرکتی ، کاهش عملکرد ، ناتوانی فکری ، بی حوصلگی و ... همراه باشد ، باید به روان شناس یا روان پزشک مراجعه کرد.
به کارگیری راه کارهای زیر برای مقابله با مشکل یاد شده بسیار مفید است :
1- بکوشید جز در مواقع ضروری در تنهایی قرار نگیرید
2- با افکار منفی خود مقابله کنید . هر وقت این افکار به شما هجوم آورد ، به هر صورت ممکن خود را از چنبره آن نجات دهید : برای مثال خود را به مطالعه یا هر کار دیگری مشغول سازید و نگذارید ذهن شما جولانگاه افکار منفی باشد
3- به جنبه های مثبت خود بیندیشید و آنها را در برگه ای فهرست کنید
4- به جای کمبود ها ، عیب ها و ناکامی ها ، به موفقیت ها و امکاناتی که در زندگی از آن بهره مندید ، فکر کنید . امکانات و شرایط زندگی ، مانند لیوانی است که بخشی از آن پر و بخشی خالی ست. بکوشید به بخش پر بیندیشید .و از آن بهره ببرید . غصه آن نیمه خالی را نخورید . زیرا در این صورت نمی توانید از آنچه در اختیار دارید بهره مند شوید . فرصت های زندگی را مغتنم شمارید و از آنچه در آینده پیش می آید ، نگران نباشید.
5- با افراد شاداب ، فعال ، اجتماعی ، متدین و در عین حال مثبت نگر معاشرت کنید و از افرادی که همیشه از زندگی شکایت می کنند ، دوری گزینید
6- ورزش را از ضروری ترین فعالیت های خود بدانید و هر روز حداقل 30 -60 دقیقه به ورزش مورد علاقه تان بپردازید
7- هر چه می توانید قرآن بخوانید و از مضامین بلند دعاهای اهل بیت ع بهره گیرید . البته قرآن را با تأنی و توجه به معنا تلاوت کنید
8- از بی کاری و بی برنامگی بپرهیزید و همه اوقات خود را به طور منطقی پر کنید
9- برای برنامه ریزی اوقات شبانه روز ، حتما با مشاور صحبت کنید و یا از دوستان موفق کمک بگیرید
10- به تغذیه - خصوصا صبحانه - اهمیت دهید و هیچ گاه بدون خوردن آن به کار ( مطالعه ، حضور در کلاس و ..) نپردازید
11- هر وقت احساس دلتنگی می کنید ، حدود ده دقیقه دوش آب ولرم بگیرید و در صورت امکان شنا کنید
12- به مسائل معنوی _ به ویژه نماز اول وقت - فوق العاده اهمیت بدهید
13- با توسل به اهل بیت ع از آنان بخواهید به شما کمک کنند و همواره به لطف و رحمت خدا امیدوار باشید
14- مطاله کتاب «رمز پیروزی مردان بزرگ» ، جعفر سبحانی ، توصیه می شود.
با سلام به دوستان خوبمان و هر کسی که از خانه ی آرامش ما دیدن میکند .